W Oleskim Muzeum Regionalnym gościli urodzony w 1930 r. w Oleśnie Raplf Preiss ze swoją córką Jacqueline Weitsmann i wnukami Alexandrem i Williamem z Nowego Jorku.
– Ralpf Preiss jest synem cenionego przedwojennego lekarza pochodzenia żydowskiego doktora Harrego Preissa i Margot z domu Süssbach – córki wybitnego oleskiego lekarza Adolfa Süssbacha, który wraz z Zygmuntem Baginskym i Edmundem Lehrer był członkiem zarządu gminy żydowskiej w Oleśnie – mówi Ewa Cichoń, dyrektorka Oleskiego Muzeum Regionalnego.
Rodzina Preiss opuściła Olesno na początku 1939 roku. Do wyjazdu zmuszona była przez antysemicką politykę III Rzeszy i obawę przed prześladowaniami. Zapowiedzią holocaustu były wydarzenia nocy kryształowej (Kristallnacht) z 9 na 10 listopada 1938 r., w czasie której naziści palili synagogi, a ulice niemieckich miast zostały zasypane odłamkami szkła ze zniszczonych żydowskich mieszkań i sklepów.
– Podobnie było także w Oleśnie – opowiada pani Ewa. – Płonącą w listopadową noc bożnicę otoczyli członkowie SA, pilnując, aby przybyła straż pożarna nie podjęła akcji ratunkowej, bowiem strażacy mieli jedynie strzec sąsiadujących z paląca się synagogą zabudowań. Z kilku relacji ustnych wynika, że podpalenia synagogi dokonali hitlerowcy z Kluczborka, bo olescy odmówili. Po spalonej synagodze nie pozostał żaden nawet okruch, jedynie cudem uratował się jeden ze zwojów Tory, która umieszczona była w centralnej części bożnicy na ścianie skierowanej na wschód w kierunku Jerozolimy, w miejscu nazwanym Aron ha Kodesz.
Tora ta spisana była ręcznie na białym, wykonanym z jagnięcej skóry zwoju zwiniętym w dwóch wałkach nazywanych ejc chaim.
– Jeden z tych wałków z rozerwaną Torą zdołał ktoś uratować z płonącej oleskiej synagogi i w wielkiej tajemnicy powierzył ją doktorowi Preissowi – kontynuuje dyrektorka.
Odtąd jej historia splata z dziejami rodziny lekarza Preissa.
– Dr Preiss starał się o wyjazd na Filipiny wraz z żoną, matką i dzieckiem – mówi pani Ewa. – Niegdyś mieszkał w domu państwa Respondek na Wielkim Przedmieściu, potem wybudował 5 domów przy ulicy Kluczborskiej i zamieszkał w domu nr 11, a jego krewni w domu nr 9.
Naziści pozwolili mu pozostać w Oleśnie ze względu na to, że był on jedynym lekarzem w tym mieście.
– Nie oszczędzono mu jednak szykan jakie podejmowano wobec osób pochodzenia żydowskiego – kontynuuje historyczka. – Przed willę Preissa zajechał samochód ciężarowy wypełniony kostką brukową, którą grupa SS-manów obrzuciła jego dom, wybijając wszystkie okna. Zniszczyli sprzęt lekarski i meble. Do wyjazdu Preiss mieszkał w werandzie swojego domu. Gdy pojawił się niemiecki lekarz w mieście zezwolono Preissowi i jego rodzinie na wyjazd do Manili.
Z relacji jego syna Ralpfa doktor Preiss wywiózł ocalały fragment oleskiej Tory do stolicy Filipin. Zanim tam jednak dotarła tułała się wraz z rodziną doktora po Europie.
– Rodzina doktora Preissa przebywała przez jakiś czas w Paryżu u krewnych, którzy po zajęciu przez wojska hitlerowskie Francji zostali wywiezieni do obozu w Auschwitz, gdzie wszyscy zginęli – opisuje Ewa Cichoń. – Harry Preiss ze swoją rodziną zdołał jednak uciec do Genui we Włoszech, a stamtąd popłynęli statkiem na Daleki Wschód.
23 marca 1939 r. wylądowali na Filipinach.
-Zawsze byłem wdzięczny Filipińczykom za uratowanie mojej najbliższej rodziny, a także mieszkającym tam ludziom, którzy byli gościnni i współczujący- wspomina Ralpf Preiss.
Rodzina Preiss zamieszkała w Manili. Wraz z nią schronienie znalazła tam uratowana część oleskiej Tory. Umieszczono ją w synagodze Tempel EMIL.
– W 1943 r. podczas swojej Bar Micwy w tej synagodze Ralpf Preiss po raz pierwszy odczytał fragment Tory z ocalałego zwoju z Olesna – opowiada historyczka. – Gdy Japończycy atakowali Manilę rodzina doktora Preissa schroniła się w dżungli, przebywając tam trzy miesiące z partyzantami. Potem przeniosła się do San Pablo City.
Pod koniec wojny japońsko-amerykańskiej, w 1945 r. Japończycy bombardowali Manilę. Zniszczeniu uległa także synagoga Tempel EMIL wraz z częścią oleskiej Tory. Taki był koniec jedynego materialnego śladu oleskiej gminy żydowskiej.
MK
Zdjęcia archiwum Oleskiego Muzeum Regionalne
